ناشران و تصویرگران ؛ از بحران نشر کودک تا ضرورت بازتعریف حقوق حرفه‌ای
۱۲ آبان ۱۴۰۵نشست مشترک ناشران و هیات مدیره انجمن تصویرگران ایران با محوریت بررسی مسائل و چالش‌های همکاری در حوزه کتاب کودک و نوجوان برگزار شد. در این نشست، حاضران از فاصله میان فعالان نشر و تصویرگری، کاهش تولید کتاب‌های تألیفی، دشواری‌های اقتصادی ناشران، مسئله کپی‌رایت، نبود قواعد روشن برای استفاده از آثار تصویرگران و تأثیر هوش مصنوعی بر آینده این حرفه سخن گفتند.
به گزارش روابط عمومی انجمن تصویرگران، یکی از محورهای اصلی این نشست، که عصر روز یکشنبه 10 آبان در سالن امیرخانی خانه هنرمندان برگزار شد ضرورت شکل‌گیری ارتباطی مستمر میان ناشران، نویسندگان و تصویرگران بود؛ ارتباطی که به اعتقاد حاضران، نمی‌تواند صرفاً به مذاکره درباره دستمزد یا انتخاب تصویرگر محدود بماند و باید از مرحله شکل‌گیری ایده تا تولید، انتشار و عرضه کتاب ادامه پیدا کند. در عین حال، سخنرانان درباره سهم هر یک از طرف‌ها در مشکلات موجود و راهکارهای اصلاح وضعیت، دیدگاه‌های متفاوتی داشتند.
سه گروه فعال در حوزه کودک، سه جزیره جدا از هم
فتح الله فروغی، از فعالان حوزه نشر کودک و نوجوان، با اشاره به سال‌ها فعالیت خود در بخش دولتی و خصوصی نشر گفت: سه گروه اصلی در تولید کتاب کودک فعالیت می‌کنند؛ ناشران، نویسندگان و تصویرگران. با این حال، این سه گروه با وجود داشتن مخاطبی مشترک، یعنی کودک، اغلب جدا از یکدیگر کار می‌کنند.
او این جدایی را نوعی غفلت از ظرفیت همکاری‌های مشترک دانست و با اشاره به تجربه‌های پیشین برای نزدیک کردن تشکل‌های فعال در حوزه کودک گفت در دوره‌های مختلف تلاش‌هایی برای گفت‌وگو و همکاری میان انجمن تصویرگران و ناشران انجام شده، اما این تلاش‌ها به همکاری مستمر منجر نشده است.
فروغی با اشاره به تجربه برگزاری برنامه‌هایی در نمایشگاه کتاب تهران گفت برای اجرای پروژه‌های جدی و گسترده، همکاری یک مجموعه به‌تنهایی کافی نیست و تشکل‌های مختلف باید از ابتدا در کنار یکدیگر قرار بگیرند. او پیشنهاد کرد در هفته کتاب، نشستی با حضور انجمن تصویرگران، انجمن نویسندگان کودک و نوجوان و تشکل‌های نشر برگزار شود تا زمینه‌های همکاری، منافع مشترک و مسئولیت هر یک از گروه‌ها مشخص شود.
به گفته او، می‌توان در ادامه این گفت‌وگوها به شکل‌گیری مرکزی مشترک برای فعالان حوزه کودک نیز فکر کرد؛ مرکزی که در عین حفظ استقلال و سیاست‌های کاری هر مجموعه، امکان هماهنگی و پیگیری مسائل مشترک را فراهم کند. فروغی ابراز امیدواری کرد که نتیجه این گفت‌وگوها در نمایشگاه کتاب سال آینده قابل مشاهده باشد.
او همچنین تأکید کرد که نباید تصور کرد تنها یک سوی میز حرفی برای گفتن دارد و ناشران نیز در کنار گلایه‌های تصویرگران و نویسندگان، مسائل و محدودیت‌هایی دارند که باید شنیده شود.
فاصله میان ناشر و تصویرگر با نامه‌نگاری از بین نمی‌رود
محمدعلی حامد رضوی، مدیر دفتر تهران به نشر، نیز با تأکید بر ضرورت تعامل مستقیم میان ناشران و تصویرگران گفت فاصله میان این دو گروه هر روز بیشتر می‌شود و رسیدن به نقطه تعادل در موضوعاتی مانند دستمزد تصویرگری، انتخاب هنرمند و حقوق مادی و معنوی آثار، صرفاً با نامه‌نگاری و اعلام تعرفه ممکن نیست.
او گفت باید در این گفت‌وگوها افرادی حضور داشته باشند که در انتشارات قدرت تصمیم‌گیری دارند. به گفته رضوی، در برخی ناشران، تصمیم نهایی درباره انتخاب تصویرگر و هزینه تولید اثر با مدیر هنری است؛ بنابراین لازم است مدیران هنری و تصمیم‌گیران اصلی نشر نیز در جلسات مشترک حضور داشته باشند.
به گفته او، افزایش هزینه‌های چاپ، کاهش توان مالی ناشران، افت فروش و تغییر عادت‌های مطالعه نسل جدید، شرایط تولید کتاب کودک را دشوارتر کرده است. رضوی تأکید کرد فشار اقتصادی ابتدا ناشر را درگیر می‌کند و سپس به تصویرگر و نویسنده منتقل می‌شود.
او همچنین از تغییر ترکیب فهرست ناشران و افزایش سهم کتاب‌های خارجی سخن گفت و افزود برخی ناشران به‌تدریج همکاری با نویسندگان و تصویرگران ایرانی را کنار گذاشته‌اند. به اعتقاد او، در شرایط اقتصادی کنونی، گاهی خرید حق انتشار یک اثر خارجی نیز برای ناشر کم‌هزینه‌تر از تولید یک کتاب تألیفی در داخل تمام می‌شود.
رضوی در ادامه به بازار کشورهای عربی اشاره کرد و گفت تصویرگران ایرانی از توانایی و جایگاه قابل توجهی برخوردارند، اما ناشران کشورهای منطقه با ترجمه گسترده آثار اروپایی و آمریکایی، بخش زیادی از بازار را در اختیار گرفته‌اند و فرصت حضور آثار ایرانی در این بازارها محدودتر شده است.
مدیر هنری؛ جایگاهی که نباید فقط در شناسنامه کتاب باشد
در بخش دیگری از نشست، دلارام فغانی عضو هیات مدیره انجمن تصویرگران با اشاره به تجربه بررسی کتاب‌های کودک و نوجوان، از نبود نقش مؤثر مدیر هنری و ویراستار تخصصی در بخشی از تولیدات انتقاد کرد.
او گفت در بسیاری از کتاب‌ها نام مدیر هنری یا ویراستار در شناسنامه درج می‌شود، اما این عنوان لزوماً به معنای انجام کار تخصصی نیست. به گفته او، ویراستار کتاب تصویری باید بتواند ارتباط متن و تصویر، تناسب واژگان با تصویر و چگونگی انتقال روایت از طریق هر دو رسانه را بررسی کند؛ نقشی که در بسیاری از آثار به‌درستی ایفا نمی‌شود.
این تصویرگر با اشاره به بررسی کتاب‌های تصویری گفت در بخش بزرگی از آثار بررسی‌شده، نام مدیر هنری بیشتر جنبه تشریفاتی داشته و مداخله جدی و تخصصی در فرایند تولید دیده نمی‌شود.
وی همچنین از افزایش سهم ترجمه در میان کتاب‌های تصویری انتقاد کرد و گفت در برخی فهرست‌های بررسی‌شده، حدود ۸۰ درصد آثار ترجمه بوده‌اند. او با اشاره به تکرار موضوعاتی مانند مهارت‌های فردی در کتاب‌های کودک، بر ضرورت نیازسنجی در انتخاب آثار تأکید کرد.
به گفته او، گاهی در فرایند ترجمه یا آماده‌سازی کتاب، نتیجه‌گیری‌ها و پیام‌های تعلیمی به متن افزوده می‌شود؛ در حالی که چنین بخش‌هایی در اثر اصلی وجود نداشته‌اند. این تغییرها می‌تواند به ساختار و کیفیت اثر آسیب بزند.
فغانی همچنین بر ضرورت همکاری نویسنده و تصویرگر در مراحل مختلف تولید کتاب تأکید کرد و گفت کتاب تصویری اثری گروهی است، اما در بسیاری از موارد امکان تعامل مستقیم نویسنده و تصویرگر فراهم نمی‌شود. حتی گاهی تصویرگر برای بررسی رنگ و کیفیت چاپ نهایی نیز به نشر دعوت نمی‌شود.
نوشین نیلفروشان مدیر نشر زعفران در پاسخ به این نقد گفت: نباید همه ناشران را با یک معیار ارزیابی کرد.
وی گفت: نشر زعفران از جمله مجموعه‌هایی است که در آن جلسات مشترکی با حضور نویسنده، مدیر هنری و ناشر برگزار می‌شود تا درباره کیفیت اثر تصمیم‌گیری شود.
او تأکید کرد که تجربه‌های موفق نیز در نشر وجود دارد و هدف از این نشست‌ها باید گسترش چنین شیوه‌هایی باشد، نه تعمیم دادن کاستی‌های برخی ناشران به همه فعالان این حوزه.
آناهیتا تیموریان مدیر نشر ایرانیان نیز تاکید کرد که از جمله ناشرانی در ایران است که همواره قائل به حقوق مولف بوده‌اند و تمام آثار آنان حق نشر در ایران را خریداری کرده است.
او با ذکر خاطره‌ای عنوان کرد: در عین حال به خاطر دارم که کتابی در ایران منتشر شده که ناشر اثر ترجمه را با تغییراتی همچون تغییر پوشش شخصیت به عنوان کتاب تالیفی وارد بازار نشر کرده است و البته این موضوع را آگاهی بخشی کردیم.
کپی‌رایت برای ناشران مستقل مسئله‌ای پیچیده است
رضوان خرمیان، مدیر نشر کتابخورها، در بخش دیگری از بحث‌ها با اشاره به دشواری‌های رعایت کپی‌رایت، خواستار توجه به شرایط ناشران مستقل شد. او تأکید کرد که مسئله حقوق آثار را نمی‌توان بدون در نظر گرفتن وضعیت اقتصادی و محدودیت‌های ناشران بررسی کرد.
خرمیان با اشاره به هزینه‌های تولید آثار پژوهشی و خلاقانه و دشواری بازگشت سرمایه در نشر کودک گفت ناشران مستقل در شرایطی فعالیت می‌کنند که تأمین هزینه‌های تولید، پرداخت دستمزدها و حفظ امکان ادامه فعالیت برایشان دشوار شده است. از این رو، باید در کنار مطالبه رعایت حقوق پدیدآورندگان، درباره امکان اقتصادی تولید آثار باکیفیت و حمایت از ناشران نیز گفت‌وگو شود.
او همچنین به این نکته اشاره کرد که همکاری‌های بین‌المللی و خرید حق انتشار آثار خارجی، در شرایط محدودیت‌های مالی و بانکی، پیچیدگی‌های خاص خود را دارد و باید درباره سازوکارهای عملی آن نیز بحث شود.
انتشار بدون اجازه آثار، فقط یک ترجمه غیرمجاز نیست
فرزانه فخریان مدیر آژانس ادبی ناکتا با اشاره به تجربه‌ای از انتشار بدون اجازه مجموعه‌ای از کتاب‌ها در ایران، نقض حقوق پدیدآورندگان را یکی از مشکلات جدی این حوزه دانست.
او توضیح داد که در یک مورد، متوجه شده مجموعه‌ای از کتاب‌ها بدون اجازه صاحبان اثر ترجمه و منتشر شده و در بازارهای خارجی به فروش رسیده‌اند. به اعتقاد او، چنین اتفاقی را نمی‌توان صرفاً ترجمه بدون اجازه دانست، بلکه با نادیده گرفتن حقوق صاحبان اثر و بهره‌برداری از آثار آنان روبه‌رو هستیم.
فخریان با اشاره به محدودیت‌های بانکی و دشواری انتقال پول از ایران گفت حتی در مواردی که زمینه همکاری با ناشران خارجی وجود دارد، مشکلات مالی و بانکی مانع انجام توافق‌ها و دریافت حقوق آثار می‌شود؛ با این حال، این محدودیت‌ها نباید به نادیده گرفتن حقوق پدیدآورندگان منجر شود.
او همچنین درباره جایگاه مدیر هنری در انتشارات پرسش‌هایی مطرح کرد و خواستار آن شد که انجمن تصویرگران مطالبات حرفه‌ای خود را به‌صورت روشن و جمعی با ناشران در میان بگذارد. از نظر او، پیگیری حقوق تصویرگران نباید صرفاً بر دوش تک‌تک هنرمندان باشد و تشکل صنفی باید در این زمینه نقش فعال‌تری ایفا کند.
فخریان همچنین با طرح پرسش‌هایی درباره حمایت‌های دولتی از انتشار کتاب‌های ترجمه‌شده، خواستار شفافیت در سیاست‌های وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی شد و تأکید کرد که موضوع رعایت حقوق صاحبان آثار باید در سیاست‌گذاری و حمایت از نشر نیز مورد توجه قرار گیرد.
این مترجم و فعال حوزه کودک در ادامه، بر ضرورت تدوین معیارها و زبان مشترک برای ارزیابی آثار کودک و نوجوان تأکید کرد. به اعتقاد او، در حال حاضر معیارهای ارزیابی آثار گاه به سلیقه فردی وابسته است و لازم است برای محصولات فرهنگی در حوزه‌های نوشتاری، تصویری و رسانه‌ای، چارچوب‌های روشن‌تری تعریف شود.
فخریان همچنین به کمبود آثار مناسب برای نوجوانان اشاره کرد و گفت بخشی از کتاب‌های این گروه سنی با پرگویی و توضیح بیش از اندازه همراه‌اند. او نقش آژانس‌های ادبی و گسترش ارتباطات حرفه‌ای و بین‌المللی را نیز در معرفی و عرضه آثار ایرانی مهم دانست.
قواعد صنفی در کنار قانون؛ راهی برای حفظ حقوق حرفه‌ای
در ادامه نشست، درباره نقش انجمن‌ها و ضرورت تدوین قواعد حرفه‌ای نیز بحث شد. کمال طباطبایی مدیرعامل انجمن تصویرگران با اشاره به سابقه تدوین منشور اخلاق حرفه‌ای و تعرفه‌های پیشنهادی در حوزه تصویرگری گفت انجمن تصویرگران در سال‌های گذشته برای تعیین حداقل‌هایی در زمینه دستمزد و قرارداد تلاش کرده است، اما فاصله میان تعرفه‌های اعلام‌شده و مبالغ واقعی پرداختی همچنان وجود دارد.
او تأکید کرد که در بسیاری از موارد، تصویرگران به دلیل شرایط اقتصادی ناچار می‌شوند از بخشی از حقوق و خواسته‌های حرفه‌ای خود صرف‌نظر کنند. این کوتاه‌آمدن ممکن است در کوتاه‌مدت به نفع یکی از طرفین قرارداد باشد، اما در بلندمدت به تضعیف استانداردهای حرفه‌ای و کاهش کیفیت همکاری‌ها منجر می‌شود.
در مقابل، این دیدگاه نیز مطرح شد که قواعد صنفی به‌تنهایی کافی نیستند و برای اجرای آن‌ها باید سازوکارهای قانونی و ضمانت اجرایی وجود داشته باشد. به اعتقاد این سخنران، نمی‌توان انتظار داشت که تنها با توصیه اخلاقی، همه طرف‌ها به حقوق یکدیگر پایبند بمانند؛ همان‌طور که آموزش اخلاق حرفه‌ای بدون وجود قواعد و امکان پیگیری تخلف، نتیجه محدودی خواهد داشت.
به‌جای دوره‌های آموزشی، به گفت‌وگوهای مشترک نیاز داریم
فروغی در بخش پایانی نشست با اشاره به دیدگاه‌های متفاوت مطرح‌شده گفت هر یک از حاضران از زاویه‌ای به مسائل نگاه می‌کنند و همه این دیدگاه‌ها می‌توانند بخشی از واقعیت را روشن کنند.
او با اشاره به مسئولیت تشکل‌های نشر در قبال ناشران کوچک و بزرگ، بر ضرورت تعریف دقیق‌تر جایگاه ناشر و مفهوم حرفه نشر تأکید کرد. به گفته او، فعالان این حوزه نباید تمام ظرفیت خود را به حمایت و تصمیم‌گیری دولت وابسته کنند و باید از توان تشکل‌ها و ظرفیت‌های درون‌صنفی برای حل مسائل مشترک استفاده کنند.
فروغی همچنین گفت در شرایط فعلی، برگزاری نشست‌های توجیهی و گفت‌وگوهای مشترک می‌تواند بیش از دوره‌های آموزشی صرف مؤثر باشد؛ نشست‌هایی که در آن ناشران، نویسندگان و تصویرگران درباره انتظارات، حقوق و محدودیت‌های یکدیگر صحبت کنند و به قواعدی مشترک برسند.
او با اشاره به سابقه آموزش حرفه نشر گفت در گذشته دوره‌های آموزشی متقاضیان فعالیت در این حوزه بسیار طولانی‌تر بود و اخلاق حرفه‌ای نیز بخشی از این آموزش‌ها را تشکیل می‌داد، اما اکنون این بخش به‌شدت محدود شده است.
گفت‌وگو، نخستین گام برای تغییر
در ابتدای این نشست کمال طباطبایی مدیرعامل انجمن تصویرگران ایران هدف از برگزاری این نشست را گفتگو و گفتمان اعلام کرد و بازدید از نمایشگاه را جایگزینی برای کتاب سال تصویرگران دانست تا ناشران با جدید ترین تحولات در تصویگری و نمونه کار تصویرگران آشنا شوند.
گفتنی است در این نشست، موضوعات متعددی از بحران اقتصادی نشر و کاهش تیراژ کتاب‌های کودک تا کپی‌رایت، تعرفه‌های تصویرگری، نقش مدیر هنری، کیفیت کتاب‌های ترجمه‌شده و تأثیر هوش مصنوعی مطرح شد. اگرچه حاضران درباره برخی مسائل و راهکارها دیدگاه‌های متفاوتی داشتند، اما در یک نکته اشتراک نظر داشتند: ادامه فعالیت حرفه‌ای در حوزه کتاب کودک و نوجوان بدون ارتباط مستمر میان ناشران، نویسندگان و تصویرگران دشوار خواهد بود. در این نشست که با هدف بازید از آثا تصویرگران در هفته تصویرگری تشکیل شده بود، علاوه بر برخی از اعضای انجمن تصویرگران نوشین نیلفروشان مدیر نشر زعفران، حمید جاویدمهر مدیر هنری و سردبیر نشریه گلپونه و.... نیز حضور داشتند.
